Demokrasi

Demokrasi

Demokrasinin genel olarak II. Dünya Savaşı sonrasına kadar kötü bir üne sahip olmasının nedeni, yüzyıllar boyunca, birkaç teokrasi dışında, dünyadaki rejimlerin neredeyse tamamının monarşik olmasıydı. Demokrasi, Atina, Roma, Büyük Britanya, ABD, Fransa, Venedik veya Hollanda gibi en gelişmiş toplumlarda bile orantısız derecede nadir rastlanan bir yönetim şeklidir; çünkü demokrasi bir dizi istisnai koşula dayanır. Demokrasiler okuryazar ve mülk sahibi bir nüfusa, demokratikleşmiş bir askerî sisteme, dindarlığa1, yüksek sosyal güvene ve genellikle etnik homojenliğe ihtiyaç duyar.

Tarihteki tüm medeniyetlerin bir listesini yaparsanız, bunların %95’inin monarşik olduğunu görürsünüz. Ancak en seçkin toplumların bir listesini hazırlarsanız, bunların çoğunun demokratik olduğuna tanık olursunuz. Bir başka deyişle, demokratik toplumlar tarih boyunca azınlığı oluştururken, seçkin toplumlar arasında çoğunluğu teşkil eder. Ne var ki, Venedik, Hollanda, Atina veya Britanya gibi toplumların seçkinliği, demokrasilerin büyük başarılar üretebildiğine dair bir kanıt olarak ileri sürülemez; çünkü bu başarılar, o toplumların demokrasiye organik geçişini mümkün kılan koşulların ürünüdür. Dolayısıyla söz konusu seçkin toplumların başarısı, demokratik olmalarına bağlanamaz. Demokratikleşmeleri de bu toplumların aşağıdaki koşulları eş zamanlı olarak bir arada bulundurması sayesinde mümkün olmuştur:

○ yüksek işlevsel okuryazarlık oranı

○ yüksek oranda mülk sahibi bir nüfus

○ yüksek sosyal güven2

○ vatandaş askere3 dayalı güçlü bir ordu

○ etnik homojenlik4

Bu koşulları yerine getirmeyen toplumların demokrasiyi mekanik biçimde ithal etmesi, taklit etmesi ya da monte etmesi, o toplumlara demokrasinin getirilerini sunmaz. Seçkinlik neredeyse yalnızca demokrasilerde görülür; ancak bu, seçkinliğin kendiliğinden ortaya çıktığı anlamına gelmez. Seçkinliğin ortaya çıkışı, çok özel toplumsal koşulların elverdiği ölçüde mümkündür; kendisi de ancak sürdürülmesi güç bir istisna olarak ortaya çıkar. Ticaret, mülk sahipliğini yaygınlaştırma, okuryazarlığı besleme ve sınıflar arası işbirliğini kâr ekseninde örgütleme yoluyla bu koşulların bir bölümünün oluşmasına zemin hazırlar. Ticaretle zenginleşmiş toplumların ürünü olan demokrasi, özünde bir tüccar rejimidir; işlevsel kapasitesi yüksektir, ne var ki inşası zordur, muhafazası ise inşasından çok daha zordur.

Yukarıdaki beş koşul, 21. yüzyıl krizine dair oldukça açıklayıcı öğeler barındırmaktadır; öyle ki egaliteryen bir demokrasiyi sürdürmek isteyen bir ülke bu koşulların her birinde ne ölçüde gerilerse, 21. yüzyıl krizi o ülke için o denli derinleşir. 2030 yılından itibaren etkilerini şiddetle hissetmeye başlayacağınız ve yüzyılın geri kalanında daha da derinleşecek olan 21. yüzyıl krizinde, dünyanın neredeyse her ülkesinde bu beş koşulun her birinde yıldan yıla gerileme görülecektir. Ülkeler krizle yüzleştikçe, ilk aşamada, görece bir egaliteryen Atina demokrasisinden, daha aristokratik bir Roma Cumhuriyetçiliğine evrilmek zorunda kalacaklardır.

Bir toplum, yukarıda saydığım koşulların birçoğunda gözle görülür biçimde gerilediğinde ya da bunlardan herhangi birini tamamen yitirdiğinde, mobokrasiye¹ evrilir; bu durumun tezahürünü Güney Afrika Cumhuriyeti örneğinde açıkça görebilirsiniz.

Bir toplum, yukarıda saydığım koşulların birçoğundan gözle görülür biçimde uzaklaştığında ya da bunlardan herhangi birini tamamen yitirdiğinde, mobokrasiye5 sürüklenir. Bu durumun tezahürünü Güney Afrika Cumhuriyeti örneğinde açıkça görebilirsiniz.

Eylül 14, 2026

Novus Magister

Dipnotlar:

  1. Yukarıda bahsi geçen toplumların neredeyse hepsi, işleyen demokrasilere sahip oldukları dönemde yüksek oranda dindar bir nüfusa sahipti. Bu toplumlar dindarlıklarını kaybettikçe demokrasinin idamesinde güçlük yaşamaya başladılar. ↩︎
  2. Toplumdaki bireylerin birbirine güven duyması, sosyal sınıflar arasındaki yüksek işbirliği; bu işbirliğinin ve güvenin mümkün mertebe din veya etnik homojenlikle desteklenmesi. ↩︎
  3. Piyade, National Guards, State Troopers, Kuvâ-yı Millîye, Minutemen (1 dakikada hazır olanlar), levée en masse, ulus ordu. ↩︎
  4. Etnik homojenlik, normalde yüksek toplumsal güven başlığı altında ele alınır; ancak günümüzde olduğu gibi kriz dönemlerinde belirgin biçimde önem kazandığı için ayrı bir madde olarak incelenmeye başlanmıştır. Konunun sinir uçlarına dokunduğunun farkındayım; ne var ki, bu gerilim dünyanın hemen her yerinde aynı anda yaşanıyor. Tarihte kültürel açıdan çeşitlilik gösterip de başarılı olmuş toplumların sayısı oldukça azdır. Bunun nedeni, farklı kültürel varsayımlara sahip grupları barındıran toplumların çeşitli sorunlar yaşama olasılığının daha yüksek olmasıdır. ↩︎
  5. ayak takımı yönetimine ↩︎

Teorik Temel ve Kaynaklar:

  • Adam Przeworski, Michael E. Alvarez, José Antonio Cheibub & Fernando Limongi, Democracy and Development: Political Institutions and Well-Being in the World, 1950–1990, Cambridge University Press, 2000.
  • Adam Smith, An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations, W. Strahan & T. Cadell, 1776.
  • Albert O. Hirschman, The Passions and the Interests: Political Arguments for Capitalism before Its Triumph, Princeton University Press, 1977.
  • Alberto Alesina & Eliana La Ferrara, “Ethnic Diversity and Economic Performance”, Journal of Economic Literature, Cilt 43, 2005.
  • Alexis de Tocqueville, De la démocratie en Amérique, Charles Gosselin, 1835–1840.
  • Aristotle, Politics, Blurb, 2022.
  • Barrington Moore, Social Origins of Dictatorship and Democracy: Lord and Peasant in the Making of the Modern World, Beacon Press, 1966.
  • Benedict Anderson, Imagined Communities: Reflections on the Origin and Spread of Nationalism, Verso, 1983.
  • Charles Tilly, Coercion, Capital, and European States, AD 990–1990, Basil Blackwell, 1990.
  • Cicero, De re publica, William Heinemann Ltd., 1977.
  • Colmar von der Goltz, Das Volk in Waffen, E. S. Mittler & Sohn, 1883.
  • Daron Acemoglu & James A. Robinson, Economic Origins of Dictatorship and Democracy, Cambridge University Press, 2006.
  • Deirdre N. McCloskey, Bourgeois Equality: How Ideas, Not Capital or Institutions, Enriched the World, University of Chicago Press, 2016.
  • Edward C. Banfield, The Moral Basis of a Backward Society, Free Press, 1958.
  • Elizabeth L. Eisenstein, The Printing Press as an Agent of Change, Cambridge University Press, 1979.
  • Fergus Millar, The Crowd in Rome in the Late Republic, University of Michigan Press, 1998.
  • Fernand Braudel, Civilisation matérielle, économie et capitalisme, XVe–XVIIIe siècle, Armand Colin, 1979.
  • Francis Fukuyama, Trust: The Social Virtues and the Creation of Prosperity, Free Press, 1995.
  • Gustave Le Bon, La psychologie des foules, Félix Alcan, 1895.
  • Henri Pirenne, Medieval Cities: Their Origins and the Revival of Trade, Princeton University Press, 1925.
  • Herodotus, Histories, Oxford University Press, 2008.
  • James Madison, “Federalist No. 10”, The Federalist, J. & A. McLean, 1788.
  • Jean-Jacques Rousseau, Du contrat social; ou, Principes du droit politique, Marc-Michel Rey, 1762.
  • John Stuart Mill, Considerations on Representative Government, Parker, Son, and Bourn, 1861.
  • John Stuart Mill, On Liberty, John W. Parker and Son, 1859.
  • José Ortega y Gasset, La rebelión de las masas, Revista de Occidente, 1929.
  • Jürgen Habermas, Strukturwandel der Öffentlichkeit, Hermann Luchterhand, 1962.
  • Mogens Herman Hansen, The Athenian Democracy in the Age of Demosthenes, Basil Blackwell, 1991.
  • Montesquieu, De l’esprit des lois, Barrillot & Fils, 1748.
  • Moses I. Finley, Democracy Ancient and Modern, Rutgers University Press, 1973.
  • Niccolò Machiavelli, Dell’arte della guerra, Filippo di Giunta, 1521.
  • Niccolò Machiavelli, Discorsi sopra la prima deca di Tito Livio, Antonio Blado, 1531.
  • Patrick J. Deneen, Why Liberalism Failed, Yale University Press, 2018.
  • Peter Turchin, Ages of Discord: A Structural-Demographic Analysis of American History, Beresta Books, 2016.
  • Pippa Norris & Ronald Inglehart, Sacred and Secular: Religion and Politics Worldwide, Cambridge University Press, 2004.
  • Plato, The Republic, WW Norton & Co., 1985.
  • Polybius, The Histories, Oxford University Press, 2010.
  • R. W. Johnson, South Africa’s Brave New World: The Beloved Country Since the End of Apartheid, Allen Lane, 2009.
  • Robert A. Gross, The Minutemen and Their World, Hill and Wang, 1976.
  • Robert D. Putnam & David E. Campbell, American Grace: How Religion Divides and Unites Us, Simon & Schuster, 2010.
  • Robert D. Putnam & Shaylyn Romney Garrett, The Upswing: How America Came Together a Century Ago and How We Can Do It Again, Simon & Schuster, 2020.
  • Robert D. Putnam, Bowling Alone: The Collapse and Revival of American Community, Simon & Schuster, 2000.
  • Robert D. Putnam, “E Pluribus Unum: Diversity and Community in the Twenty-first Century”, Scandinavian Political Studies, Cilt 30, 2007.
  • Robert D. Putnam, Making Democracy Work: Civic Traditions in Modern Italy, Princeton University Press, 1993.
  • Ronald Syme, The Roman Revolution, Oxford University Press, 1939.
  • S. E. Finer, The History of Government from the Earliest Times, Oxford University Press, 1997.
  • Samuel P. Huntington, Political Order in Changing Societies, Yale University Press, 1968.
  • Samuel P. Huntington, The Soldier and the State: The Theory and Politics of Civil–Military Relations, Harvard University Press, 1957.
  • Seymour Martin Lipset, Political Man: The Social Bases of Politics, Doubleday, 1960.
  • Steven Levitsky & Daniel Ziblatt, How Democracies Die, Crown, 2018.
  • William Kornhauser, The Politics of Mass Society, Free Press, 1959.