Amerikan Demokrasisi

Amerikan Demokrasisi

Amerika tüm dünyaya demokrasi getirecek…

Günümüzde, özellikle Orta Doğu’da, ABD ile demokrasi kavramı özdeşleştirilse de ABD’de demokrasi, Amerikan Devrimi’nden 20. yüzyılın son çeyreğine değin olumsuz bir çağrışım taşımıştır. Devrim sırasında “demokrat” sözcüğü bir epithet1 olarak kullanılmış ve demokrasi istikrarsızlıkla eş anlamlı sayılmıştır. Kurucu Babalar, mülkiyet haklarını korumak ve ayak takımının yönetimi2 olarak gördükleri demokrasiden sakınmak amacıyla temsilî bir cumhuriyeti3 savunmuşlardır.

Örneğin James Madison, Federalist no. 10’da sayısında egaliteryen demokrasilerin her zaman kargaşa ve çekişme doğurduğunu açıkça ortaya koymuştur. Benzer biçimde John Adams, John Taylor’a yazdığı Aralık 17, 1814 tarihli mektubunda, demokrasinin doğası gereği kendini tükettiğini ifade etmiştir. Adams, aynı mektupta demokrasinin uzun sürmediğini ve tarihte intihar etmemiş bir demokrasi bulunmadığını belirtmiştir.

Amerikan Devrimi ekosistemindeki demokrasi karşıtlığının bir başka örneğini Alexander Hamilton oluşturur. Merkezî hükümetin güçlü, elitlerin yönetimde ağırlıklı olduğu bir düzenin yanında yer alan Hamilton, temsilî bir aristokratik cumhuriyetin savunucusuydu. Halk iradesinin doğrudan tezahürünün kaosa yol açacağını açıkça ortaya koyarak demokrasiyi mobokrasi olarak adlandırıyordu; eğitimsiz ve mülksüz kitlelerin yönetimi devralmasının mülkiyet haklarını zedeleyeceğini ve toplumu istikrarsızlığa sürükleyeceğini savunuyordu. Haziran 18, 1787’de Philadelphia Anayasa Konvansiyonu’nda yaptığı konuşmada bunu şu sözlerle ifade etmiştir:

“«Halkın sesi Tanrı’nın sesidir» denir; ne var ki bu söz, ne kadar yaygın bir inanış olarak benimsenmiş olursa olsun, gerçekte doğru değildir. Halk çalkantılı ve değişkendir; nadiren doğru yargıda bulunur, isabetli karar verir.”

Hamilton, Federalist Yazılar’da güçlü bir merkezî hükümetin neden gerekli olduğunu adım adım açıklamış, Federalist No. 70’te ise etkili ve kararlı bir yürütme erkinin, gerek hükümetin etkinliği gerekse ulusal güvenlik bakımından vazgeçilmez olduğunu özellikle vurgulamıştır. Toplumun (b: zengin), (b: iyi doğmuş) ve (b: yetenekli) kesimlerinin yönetimde ağırlık taşıması gerektiğini savunmuş; bunu bir sınıf ayrımı olarak değil, federal birliğin ekonomik ve siyasî istikrarını koruyacak bir denge unsuru olarak görmüştür. Senato’nun halkın geçici tutkularını frenleyen bir set işlevi üstlenmesini istemiştir.

Hamilton’ı güçlü bir federal hükümete yönelten etken yalnızca siyasî bir tercih değil, ekonomik bir programdı. ABD’nin ilk Hazine Bakanı olarak Birleşik Devletler Bankası’nın4 kurulmasını sağlamış, state’lerin borçlarının federal hükümetçe üstlenilmesini savunmuştur. İngiltere’deki örneğe benzer bir sanayileşme sürecinin hızlandırılmasını ve güçlü bir federal ordunun kurulmasını talep etmiştir.

Hamilton’un bu görüşleri, Thomas Jefferson’un tarıma dayanan, yerel yönetimlerin güçlü olduğu ve halkın yönetime doğrudan katıldığı demokrasi vizyonuna taban tabana zıttı. Bu görüş ayrılığı, ABD’de Federalistler ile Demokratik Cumhuriyetçiler ekseninde, iki partili ilk siyasi sistemin organik olarak ortaya çıkmasına yol açmıştır.

Federalistler (Alexander Hamilton, John Adams, John Marshall, George Washington):

○ Federalistler ABD’nin kuruluş sürecinde ortaya çıkan ilk siyasi partiyi oluşturdular.

○ Güçlü bir federal ya da merkezî hükümet yapısını savundular.

○ Sanayi, ticaret ve bankacılığa dayanan, federal hükümet tarafından desteklenen bir ekonomi modelini5 benimsediler.

○ Yönetim anlayışları, yönetimin toplumun en yetenekli, eğitimli ve varlıklı kesiminden oluşması gerektiğini savunan doğal aristokrasi görüşüne dayanıyordu.

○ Federal anayasanın esnek yorumlanmasını, federal hükümetin geniş yetkilerle donatılmasını ve eyaletlerin iç işlerine müdahale edebilmesini savundular.

○ Dış politikada ve Avrupa ile ticarette İngiliz yanlısı bir tutum sergilediler.

Federalistler, 1800 seçimini Thomas Jefferson’a karşı kaybettikten sonra güç kaybetmeye başladı. Halktan kopuk ve aşırı aristokratik olarak damgalanmaları ve 1812 Savaşı’na karşı çıkmaları6, partinin 1816’dan sonra siyaset sahnesinden silinmesine yol açtı.

Demokratik Cumhuriyetçiler (Thomas Jefferson, James Madison, James Monroe):

○ ABD’nin kuruluş döneminde ortaya çıkan ilk muhalefet partisidir.

○ Sınırlı bir federal hükümet ilkesini ve state’lerin daha geniş yerel yetkilerle donatılmasını savundular.

○ Tarıma ve kendi toprağını işleyen özgür çiftçiye7 dayanan bir ekonomi modelini8 benimsediler.

○ Siyasette “sıradan” halka, özellikle de mülk sahibi bağımsız çiftçiye güvenilmesi gerektiğini ileri sürdüler.

○ Federal anayasanın dar yorumlanmasını, state’lerin ve yerel yönetimlerin yetkilerinin geniş tutulmasını ve federal hükümetin state’lerin iç işlerine daha az müdahale etmesini savundular.

○ Dış politikada ve Avrupa ile ticarette İngiltere yerine Fransa yanlısı bir tutum sergilediler.

1820’lerin ortalarından itibaren partinin etkinliği azaldı. 1828’de Andrew Jackson liderliğinde Demokrat Parti kurulurken, Jackson karşıtı kanat 1824’ten itibaren Ulusal Cumhuriyetçi Parti9 adıyla örgütlenmiş, ardından 1833’te Whig Partisi‘ne ve 1854’te nihayetinde bugünkü Cumhuriyetçi Parti‘ye10 evrilmiştir.

ABD’nin Kurucu Babaları, özgürlükleri sınırlama riski taşıdığına inandıkları doğrudan ve egaliteryen bir demokrasiyi değil, güçler ayrılığı ilkesine dayanan anayasal aristokratik bir cumhuriyeti tercih etmişlerdir.

ABD Anayasası, doğrudan demokrasiyi frenlemek amacıyla, Seçiciler Kurulu11 ve Senato gibi mekanizmalarla kurgulanmıştır. Gerek Kurucu Babalar’ın tasavvuru gerekse Amerikan değerleri göz önünde bulundurulduğunda, özgürlük12 demokrasiye üstün tutulan bir değer olarak ortaya çıkar. Bu çerçevede, eşitlikçi bir demokrasinin özgürlüğü ortadan kaldırmanın bir aracı hâline gelebileceği kanaati yaygındır.

Amerikan demokrasisini daha iyi anlamak için, yukarıda değindiğim Kurucu Babaların egaliteryen bir demokrasi yerine temsiliyetçi13 bir cumhuriyete yaptıkları vurguyu bilmek hayati önem taşır. Demokrasi kavramı II. Dünya Savaşı’ndan sonra yaygınlık kazanmıştır. Demokrasiye hak etmediği ölçüde olumlu bir anlam yüklenmesi ise Bush dönemi politikaları ve II. Körfez Savaşı süreciyle birlikte belirginleşmiştir.

Ekim 8, 2026

Novus Magister

Dipnotlar:

  1. aşağılayıcı bir sıfat ↩︎
  2. mobokrasi ↩︎
  3. representative republic ↩︎
  4. First Bank of the United States. ↩︎
  5. Endüstriyalizm ya da sanayicilik ↩︎
  6. Hartford Konvansiyonu ↩︎
  7. yeoman farmers ↩︎
  8. Agrarianism; sanayiciliğe karşı konumlanış tarımcılık ↩︎
  9. National Republican Party, 1824-1834 ↩︎
  10. Republican Party ↩︎
  11. Electoral College ↩︎
  12. Siyasi özgürlük, liberty ↩︎
  13. hatta aristokratik ↩︎

Teorik Temel ve Kaynaklar:

  • Alexander Hamilton, James Madison & John Jay, The Federalist, J. & A. McLean, 1788.
  • Alexander Keyssar, Why Do We Still Have the Electoral College?, Harvard University Press, 2020.
  • Alexis de Tocqueville, De la démocratie en Amérique, Charles Gosselin, 1835–1840.
  • Andrew J. Bacevich, American Empire: The Realities and Consequences of U.S. Diplomacy, Harvard University Press, 2002.
  • Andrew J. Bacevich, Washington Rules: America’s Path to Permanent War, Metropolitan Books, 2010.
  • Aristotle, Politics, Blurb, 2022.
  • Benjamin Constant, “De la liberté des anciens comparée à celle des modernes”, Écrits politiques, Gallimard, 1997.
  • Bernard Bailyn, The Ideological Origins of the American Revolution, Harvard University Press, 1967.
  • Charles A. Beard, An Economic Interpretation of the Constitution of the United States, Macmillan, 1913.
  • Cicero, De re publica, William Heinemann Ltd., 1977.
  • Daniel Lazare, The Frozen Republic: How the Constitution Is Paralyzing Democracy, Harcourt Brace, 1996.
  • Daniel T. Rodgers, “Republicanism: The Career of a Concept”, Journal of American History, No. 79, 1992.
  • Daron Acemoglu & James A. Robinson, Economic Origins of Dictatorship and Democracy, Cambridge University Press, 2006.
  • Fareed Zakaria, “The Rise of Illiberal Democracy”, Foreign Affairs, Cilt 76, 1997.
  • Francis Fukuyama, The End of History and the Last Man, Free Press, 1992.
  • George C. Edwards III, Why the Electoral College Is Bad for America, Yale University Press, 2004.
  • George Packer, The Assassins’ Gate: America in Iraq, Farrar, Straus and Giroux, 2005.
  • Giovanni Sartori, The Theory of Democracy Revisited, Chatham House, 1987.
  • Gordon S. Wood, The Creation of the American Republic, 1776–1787, University of North Carolina Press, 1969.
  • Gordon S. Wood, The Radicalism of the American Revolution, Alfred A. Knopf, 1992.
  • Isaiah Berlin, “Two Concepts of Liberty”, Four Essays on Liberty, Oxford University Press, 1969.
  • J. G. A. Pocock, The Machiavellian Moment: Florentine Political Thought and the Atlantic Republican Tradition, Princeton University Press, 1975.
  • Jack N. Rakove, Original Meanings: Politics and Ideas in the Making of the Constitution, Alfred A. Knopf, 1996.
  • James Madison, Notes of Debates in the Federal Convention of 1787, Ohio University Press, 1966.
  • Jan-Werner Müller, Contesting Democracy: Political Ideas in Twentieth-Century Europe, Yale University Press, 2011.
  • Jean-Jacques Rousseau, Du contrat social; ou, Principes du droit politique, Marc-Michel Rey, 1762.
  • Jennifer Tolbert Roberts, Athens on Trial: The Antidemocratic Tradition in Western Thought, Princeton University Press, 1994.
  • John Adams, A Defence of the Constitutions of Government of the United States of America, C. Dilly, 1787–1788.
  • John Adams, The Works of John Adams, Cilt VI, Little, Brown, 1851.
  • John Dunn, Setting the People Free: The Story of Democracy, Atlantic Books, 2005.
  • John Keane, The Life and Death of Democracy, Simon & Schuster, 2009.
  • John Stuart Mill, Considerations on Representative Government, Parker, Son, and Bourn, 1861.
  • Joseph A. Schumpeter, Capitalism, Socialism and Democracy, Harper & Brothers, 1942.
  • Joseph Charles, The Origins of the American Party System, Institute of Early American History and Culture, 1956.
  • Lance Banning, The Jeffersonian Persuasion: Evolution of a Party Ideology, Cornell University Press, 1978.
  • Larry Diamond, Squandered Victory: The American Occupation and the Bungled Effort to Bring Democracy to Iraq, Times Books, 2005.
  • Lester J. Cappon (edit.), The Adams–Jefferson Letters, University of North Carolina Press, 1959.
  • Max Farrand (edit.), The Records of the Federal Convention of 1787, Yale University Press, 1911.
  • Max Weber, Wirtschaft und Gesellschaft, J. C. B. Mohr, 1922.
  • Michael J. Klarman, The Framers’ Coup: The Making of the United States Constitution, Oxford University Press, 2016.
  • Mogens Herman Hansen, The Athenian Democracy in the Age of Demosthenes, Basil Blackwell, 1991.
  • Montesquieu, De l’esprit des lois, Barrillot & Fils, 1748.
  • Moses I. Finley, Democracy Ancient and Modern, Rutgers University Press, 1973.
  • Niccolò Machiavelli, Discorsi sopra la prima deca di Tito Livio, Antonio Blado, 1531.
  • Odd Arne Westad, The Global Cold War: Third World Interventions and the Making of Our Times, Cambridge University Press, 2005.
  • Philip Pettit, Republicanism: A Theory of Freedom and Government, Oxford University Press, 1997.
  • Plato, The Republic, WW Norton & Co., 1985.
  • Polybius, The Histories, Oxford University Press, 2010.
  • Quentin Skinner, Liberty before Liberalism, Cambridge University Press, 1998.
  • Reinhart Koselleck, Geschichtliche Grundbegriffe, Klett-Cotta, 1972–1997.
  • Richard Hofstadter, The Idea of a Party System: The Rise of Legitimate Opposition in the United States, 1780–1840, University of California Press, 1969.
  • Robert A. Dahl, Democracy and Its Critics, Yale University Press, 1989.
  • Robert A. Dahl, How Democratic Is the American Constitution?, Yale University Press, 2001.
  • Robert E. Shalhope, “Republicanism and Early American Historiography”, The William and Mary Quarterly, Cilt 39, 1982.
  • Robert Jervis, “Understanding the Bush Doctrine”, Political Science Quarterly, Cilt 118, 2003.
  • Samuel P. Huntington, The Third Wave: Democratization in the Late Twentieth Century, University of Oklahoma Press, 1991.
  • Samuel P. Huntington, The Clash of Civilizations and the Remaking of World Order, Simon & Schuster, 1996.
  • Sanford Levinson, Our Undemocratic Constitution: Where the Constitution Goes Wrong (And How We The People Can Correct It), Oxford University Press, 2006.
  • Stanley Elkins & Eric McKitrick, The Age of Federalism: The Early American Republic, 1788–1800, Oxford University Press, 1993.
  • The White House, The National Security Strategy of the United States of America, 2002.
  • Thomas Carothers, Critical Mission: Essays on Democracy Promotion, Carnegie Endowment for International Peace, 2004.
  • Thomas Jefferson, Notes on the State of Virginia, John Stockdale, 1787.
  • Tony Smith, America’s Mission: The United States and the Worldwide Struggle for Democracy in the Twentieth Century, Princeton University Press, 1994.
  • W. B. Gallie, “Essentially Contested Concepts”, Proceedings of the Aristotelian Society, Cilt 56, 1956.
  • William Nisbet Chambers, Political Parties in a New Nation: The American Experience, 1776–1809, Oxford University Press, 1963.